Plaj voleybolu izlerken gözümüz kolayca son vuruşa takılır. Oysa topun o noktaya nasıl geldiğini takip etmek, aynı sahnedeki farklı işleri ayırmanın yoludur. Bu rehber önce sahayı, sonra karşılama ve hazırlık pasını, ardından iki eşin tercihlerini ele alıyor. Örneklerde Deniz ile Ece’nin oynadığı bir sahneyi düşünün: Top bir tarafa gelir, Deniz ona ulaşır, Ece bir sonraki yolu seçer. Mesele her vuruşa tek bir başarı etiketi koymak değil; topun geldiği yer, gönderilmek istenen yer ve eşin konumu arasındaki ilişkiyi okumaktır.
Aşağıdaki kurmaca oyun örnekleri yaşa özel eğitim, sağlık veya antrenman reçetesi değildir.
Saha
CEV sözlüğünde saha 16×8 metredir; file iki 8×8 alanı ayırır. Çizgiye değen top içeridedir.
Bir karşılaşmayı anlatırken “sağ” ve “sol” demeden önce hangi taraftan baktığınızı belirleyin. Deniz’in sağında kalan bir köşe, karşıdan bakan seyircinin solunda görünebilir. Biz örnekte Deniz ile Ece’nin arkasından bakıyoruz. File önümüzde, arka çizgi arkamızda; sağ ve sol kenarlar bu bakışa göre adlandırılıyor. Böylece Deniz’in sağ arka köşesi dediğimizde, onun kendi bulunduğu tarafın bir bölümünü kastediyoruz. Ece karşı tarafa bir top gönderdiğinde ise hedefi rakip tarafın kendi bakışımızdan görünen köşesi olarak anlatıyoruz. Başlangıçta bu yön anlaşmasını yapmak, sonraki pasları karıştırmadan izlemeye yarar.
Sahayı önce boş bir alan olarak düşünün; sonra oyuncuların yerlerini bu alana ekleyin. Deniz arka çizgiye yakın, Ece fileye daha yakın olsun. Bu konumlar örneğin başlangıç fotoğrafıdır, değişmez görev yerleri değildir. Bir sonraki olayda Deniz öne, Ece yana gidebilir. Okur için yararlı soru “kim nerede durmalı?”dan önce “bu sahnede kim nerede?” olur. Aynı topu fileye yakın bir noktadan veya arka köşeden göndermek, anlatıda farklı yollar oluşturur. Bu yüzden yalnız topa bakmak yerine, file ile topun arasında kalan boşluğu ve eşlerin birbirine göre yerini de takip ediyoruz.
Topun akışı
FIVB, ralliyi servis vuruşundan topun oyun dışı kalmasına uzanan oyun hareketleri dizisi olarak tanımlar.
İlk örnekte karşı taraftan gelen top Deniz’in bulunduğu arka bölüme yönelsin. Deniz topa temas eder; top bu kez Ece’nin bulunduğu daha ön bölüme gider. Ece de onu karşı alanın sol tarafına gönderir. Sahneyi tek bir uzun okla özetleyebiliriz, fakat okumak için üç parçaya ayırmak daha açıklayıcıdır: Deniz’e geliş, Ece’ye yöneliş ve karşı tarafa gidiş. Her parçada topun çıkış noktası değişir. Deniz’in ilk karşılaştığı top ile Ece’nin önündeki top aynı akışın içinde olsa da oyuncular açısından aynı durum değildir. İzlediğimiz olayın hangi parçasından söz ettiğimizi bu ayrımla belirliyoruz.
Bu sırayı izlerken bir oyuncunun adı ile topun varış yerini birlikte söyleyin: “Deniz’e geldi; Ece’nin önüne yöneldi; karşı köşeye gitti.” Böyle bir kısa anlatım sahnenin iskeletini kurar. Sonra gerekli ayrıntıları ekleyebilirsiniz. Örneğin Deniz ilk topa sağ kenarın yakınında ulaşmış olabilir; Ece ikinci top için ortaya doğru gelmiş olabilir. Önce akışı, ardından bu konum değişikliklerini anlatmak iki ayrı bilgi katmanı oluşturur. Bir yayında yalnız son vuruşun tekrarını görüyorsanız önceki iki bölüm eksik kalabilir. Bu durumda bir sonraki tam sahnede topun başlangıç yolunu da takip etmeyi deneyin.
Karşılama
FIVB’de reception, servis sonrası ilk temastır; önkollarla topu kontrol edip eşe yöneltir. Set ise hücumcu için uygun konumu amaçlar.
Deniz’in sahnesine dönersek ilk temasın niyetini “Ece’nin kullanacağı bir top bırakmak” diye anlatabiliriz. Burada topun yalnız yere düşmemesi ile eşin düşündüğü yere ulaşması farklı ayrıntılardır. Deniz topa ulaşmış, fakat örneğimizde onu Ece’nin arkasında kalan bir bölgeye göndermiş olsun. Ece geriye döner ve yeni konuma gider. Sahne bitmemiştir; yalnız planlanan sonraki nokta değişmiştir. Bu anlatımda Deniz’e hemen kötü oyuncu etiketi koymak yerine hangi yolun değiştiğini söyleriz: Top, Ece’nin önünde düşünülen boşluk yerine arkasına gitmiştir. Böylece olayın somut ayrıntısı, genel bir başarı yargısının önüne geçer.
Aynı ilk gelişi ikinci bir örnekte yeniden düşünelim. Bu kez Deniz’in teması sonrası top Ece’nin sağ yanında kalsın. Ece topa kendi sağından ulaşır; Deniz de onun baktığı yönde ilerler. İlk örnekle karşılaştırırken yalnız başlangıç topunu aynı tuttuğumuzu, sonraki yolu değiştirdiğimizi belirtelim. Seyirci böylece iki farklı gelişmeyi görebilir: Arkaya giden top için Ece’nin geriye yönelmesi ve sağda kalan top için sağ tarafa gitmesi. Örneğin konusu bir vuruşun kol açısı değil, temas sonrası eşin karşılaştığı durumdur. Oyunu okumaya başlayan kişi bu iki sahneyi geliş ve varış noktalarıyla ayırabilir.
Hazırlık pası
Şimdi Ece’nin önüne gelen topu ele alalım. Ece gözünde bir sonraki hedefi seçmiş olsun: Deniz’in fileye daha yakın boşluğa gelmesi. Ece topu bu boşluğa yöneltirken Deniz de ileri gider. İkisini ayrı izlemek yerine aynı anda okumayı deneyin. Ece’nin bıraktığı yol ile Deniz’in hareketi aynı yere yöneliyor mu? Bizim ilk örneğimizde evet; ikinci örneğimizde ise Deniz sağa ilerlerken top ortada kalıyor. İkinci sahnenin anlatımında “pas olmadı” demek yerine topun ve oyuncunun farklı yerlere yöneldiğini açıkça söyleyebiliriz. Hazırlık düşüncesiyle gerçekleşen yolun ayrılması, sahnenin hangi noktada değiştiğini gösterir.
Ece’nin seçimini konuşurken yalnız pasın yüksekte veya alçakta görünmesine takılmayın. Örnekteki hedefin yeri de önemlidir. Deniz’in fileye yaklaşacağı nokta, topun varış yeri ve Ece’nin ilk bulunduğu yer aynı anda düşünülebilir. Bu üç noktayı anlatmak için metre veya saniye uydurmaya gerek yoktur. “Ortaya bıraktı; Deniz sağda kaldı” ifadesi bile örnekteki ayrılığı gösterebilir. Başka bir sahnede Deniz ortaya gelmiş ve top da onun önünde kalmış olsun. Burada ilk örneğe göre değişen ayrıntı yalnız topun yolu değil, eşin seçtiği yoldur. İki oyuncuyu bir arada izlemek, pası tek kişilik bir resim olmaktan çıkarır.
İki seçenek
Bir sonraki anlatı örneğinde Deniz topun karşı tarafa gideceği iki hedef düşünüyor. Birinci hedef fileye yakın sol boşluk, ikinci hedef daha gerideki sağ boşluk. Ece’nin pası sonrası Deniz ilk hedefe yönelen bir yol seçsin. Rakip taraftaki oyuncunun o sırada sağda olduğunu da sahneye ekleyelim. Bu, örneğin verdiği konum bilgisidir; her durumda uygulanacak taktik formül değildir. Aynı boşluk, başka bir sahnede rakibin bulunduğu yer olabilir. Dolayısıyla örneği okurken “sola gönder” gibi sabit bir cümle yerine “bu sahnede sol boşluk seçildi” diyelim. Hedefin neden o sahnede anlam kazandığı böylece görülebilir.
| Örnek | Seçim | Sonraki olay |
|---|---|---|
| Birinci sahne | Deniz yakın sol boşluğu seçer. | Top o bölgeye gider; karşıdaki oyuncu sola yönelir. |
| İkinci sahne | Deniz gerideki sağ boşluğu seçer. | Top arka bölgeye gider; karşıdaki oyuncu geriye yönelir. |
Tablodaki iki sahnede topun karşı tarafa gitmesi ortak, seçilen boşluk farklıdır. Sonuçlarını anlatırken topun nereye vardığını ayrı bir cümlede tutun. Oyuncunun hedef seçmesi, o hedefin gerçekleşmiş olduğu anlamına gelmez. İkinci sahneye bir devam ekleyelim: Top düşündüğü sağ boşluk yerine daha ortaya gitsin. Bu durumda Deniz’in tercihi ile topun varışı ayrılmıştır. “Sağ köşeyi düşündü, top ortada kaldı” biçimindeki anlatım ikisini de korur. Bir oyunu değerlendiren konuşmada niyet, temas ve sonuç kolayca tek bir sözcükte birleşebilir. Bu örnekleri okurken o üç parçayı yeniden ayırıyoruz.
Çizgi ve iz
CEV, ball markı topun kumdaki temas izi olarak açıklar; hakemler içeri veya dışarı kararında izi inceleyebilir.
Deniz’in ikinci hedefi çizgiye yakın bir yer olsun. Topun havadaki yolunu görmüş olsak da iniş noktasını karşı oyuncunun arkasında kaybetmiş olabiliriz. Böyle bir sahnede “köşeye gitti” ile “çizgiye değdi” aynı anlatım değildir. İlki yönü, ikincisi temas yerini söyler. Örneğimizi tamamlamak için görünür bir iniş ekleyelim: Topun temas noktası çizginin hemen yanında gösterilsin. Şimdi okur açısından sorulacak şey hangi taraftan bakıldığı değil, temasın çizgiyle ilişkisidir. Havadaki yol ile kumdaki temas yerini ayrı düşünmek, ilk seçilen hedefin son görünen olayla karıştırılmasını önler.
Bir rallinin ardından sahnedeki herkes başka bir ayrıntıyı hatırlayabilir. Deniz seçtiği köşeyi, Ece hazırladığı pası, karşıdaki oyuncu yetişmeye çalıştığı topu anlatabilir. Seyirci ise son inişe odaklanmış olabilir. Bu anlatıları birleştirmek için sahnenin başına dönün: İlk geliş nereden oldu, ilk temas nereye yöneldi, sonraki oyuncu hangi hedefi seçti ve top nerede görüldü? Bu dört soru, oyunun başından sonuna bir sıra kurar. İzlediğiniz bir bölümde cevaplardan biri görünmüyorsa onu boş bırakabilirsiniz. Sonraki rallide aynı başlıklarla yeniden bakmak, olayları baştan takip etmek için basit bir okuma düzenidir.
Şemada file iki tarafı ayırır; kesik yol bir taraftan diğerine uzanır. Oyuncuların yerleri çizilmediği için Deniz ile Ece’yi örnekte anlattığımız noktalara zihninizde yerleştirebilirsiniz. İlk noktayı Deniz’e geliş, aradaki bir bölümü Ece’ye yöneliş, karşı taraftaki ucu seçilen hedef olarak düşünün. Ardından hedefi sağ yerine sol köşeye taşıdığınız yeni bir sahne kurun. Hangi bölüm aynı kaldı, hangisi değişti? Bu okuma bir çizginin bütün oyunu açıklaması değil, anlattığımız olayın yolunu gözden geçirme biçimidir. Bir maçtaki gerçek top yolunu izlerken de yön, varış ve oyuncu konumunu ayrı sözcüklerle anlatabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Önce nereye bakmalı?
Örnekte önce topun geldiği noktayı, sonra Deniz’in temasını ve Ece’nin bulunduğu yeri takip ediyoruz. Son vuruştan geriye doğru tahmin yürütmek yerine sahneyi başlangıcından okuyoruz.
Pas neden ayrı okunur?
Ece’nin düşündüğü hedef ile Deniz’in geldiği yer örneklerde bazen birleşiyor, bazen ayrılıyor. İki oyuncunun yollarını birlikte anlatmak bu farkı görünür kılıyor.
İniş neden önemli?
Çizgiye yakın örnekte topun seçilen köşeye yönelmesi ile görünen temas noktası ayrı bilgiler. Havadaki yolun sonunda nerede temas gördüğümüzü ayrıca anlatıyoruz.
